Burun tənəffüsü • LOR və rinoplastika
Burun əti və nasal klapan problemləri
Burun tutulması yalnız bir səbəbdən yaranmır. Burun balıqqulaqlarının (xalq arasında “burun əti”) böyüməsi və ya şişməsi, burun çəpərinin əyriliyi, allergik rinit və nasal klapanın daralması hava axınını məhdudlaşdıra bilər. Düzgün müalicə üçün tıxanıqlığın mənbəyini müəyyənləşdirmək vacibdir.
Burun əti nədir və nə üçün böyüyür?
Burun boşluğunun yan divarlarında yerləşən aşağı, orta və yuxarı burun balıqqulaqları (turbinates) havanın isidilməsi, nəmləndirilməsi və süzülməsində iştirak edir. Xüsusilə aşağı burun balıqqulaqlarının selikli qişası damar toxuması ilə zəngindir və burun dövrü, allergiya, qıcıqlandırıcılar və iltihab nəticəsində həcmi dəyişə bilər.
Burun tutulmasının mümkün səbəblərinə allergik və qeyri-allergik rinit, xroniki iltihab, burun çəpərinin əyriliyi və bəzi dərmanlı spreylərin uzun müddət həddindən artıq istifadəsi daxildir. Balıqqulaqların böyüməsi hər zaman yalnız sümük böyüməsi demək deyil; selikli qişanın şişməsi də mühüm rol oynaya bilər.
“Adenoid” isə burun arxasında, udlaqda yerləşən limfoid toxumadır və burun balıqqulaqlarından anatomik olaraq fərqlidir. Xüsusilə uşaqlarda uzunmüddətli burun tutulmasının səbəbini müəyyən edərkən bu fərq vacibdir.
Nasal klapan nədir?
Nasal klapan burun hava yolunun ən dar və hava axınına müqavimətin əhəmiyyətli hissəsini yaradan sahələrindən biridir. Burun klapanı tək bir qapaq deyil; burun girişinə yaxın xarici klapan və daha dərində yerləşən daxili klapan sahəsi birlikdə hava yolunun açıqlığına təsir göstərir.
Daxili klapanın sahəsi əsasən septum, yuxarı lateral qığırdaq və burun yan divarının əlaqəsi ilə formalaşır. Xarici klapan sahəsində isə burun qanadı, alar qığırdaq və burun dəliyi kənarının dəstəyi rol oynayır. Bu strukturlar daraldıqda və ya nəfəsalma zamanı içəri çökdükdə hava axını məhdudlaşa bilər.
Nasal klapan problemi anadangəlmə quruluş, travma, əvvəlki rinoplastika, qığırdaq dayağının zəifliyi və ya burun yan divarının dinamik çökməsi ilə bağlı ola bilər. Bəzi insanlarda problem sabit darlıq, bəzilərində isə nəfəs alarkən görünən və ya hiss edilən çökmə şəklində olur.
Burun əti və nasal klapan probleminin fərqi
Hər iki vəziyyət burun tutulması yarada bilər, amma problem fərqli anatomik sahələrdə yerləşir. Burun balıqqulaqlarında əsas məsələ selikli qişanın şişməsi və ya toxumanın həcmi olduğu halda, nasal klapan problemində hava yolunun daralması və ya yan divarın dayanıqsızlığı ön plana çıxır.
| Meyar | Burun balıqqulaqlarının böyüməsi | Nasal klapan disfunksiyası |
|---|---|---|
| Əsas problem | Selikli qişanın şişməsi və/və ya toxuma həcminin artması. | Daralma və ya burun yan divarının zəifliyi. |
| Mümkün səbəblər | Allergiya, rinit, qıcıqlandırıcılar, anatomik xüsusiyyətlər. | Anatomik darlıq, travma, əvvəlki əməliyyat, qığırdaq dayağının zəifliyi. |
| Müalicə yanaşması | Səbəbin müalicəsi, uyğun dərmanlar, seçilmiş hallarda balıqqulaq müdaxiləsi. | Səbəbdən asılı olaraq funksional dəstək və ya cərrahi rekonstruksiya. |
Bu problemlər eyni pasiyentdə yanaşı ola bilər. Buna görə yalnız bir struktura yönələn müalicə bütün şikayətləri aradan qaldırmaya bilər.
Əlamətlər nələrdir?
Əlamətlər səbəbdən və problemin dərəcəsindən asılı olaraq dəyişir. Ən çox rast gəlinən şikayətlər bunlardır:
- bir və ya hər iki tərəfdə burun tutulması;
- gecə və ya fiziki fəaliyyət zamanı nəfəsalmanın çətinləşməsi;
- burun dəliyinin nəfəs alarkən içəri çəkilməsi;
- burun yan divarını yüngülcə kənara çəkəndə nəfəsalmanın rahatlaşması;
- mövsümi və ya davamlı asqırma, qaşınma, axıntı kimi rinit əlamətləri;
- xoruldama və yuxu keyfiyyətinin pisləşməsi.
Bu əlamətlər diaqnozu təkbaşına təsdiqləmir. Məsələn, burun dəliyinin kənara çəkilməsi ilə rahatlama nasal klapan probleminə işarə edə bilər, amma müayinə ilə təsdiqlənməlidir.
Diaqnostika necə aparılır?
LOR müayinəsində şikayətlərin nə vaxt başladığı, allergiya əlamətləri, istifadə olunan spreylər, travma və əvvəlki əməliyyatlar soruşulur. Ön rinoskopiya və lazım gəldikdə nazal endoskopiya ilə burun çəpəri, balıqqulaqlar, selikli qişa və burun arxası qiymətləndirilə bilər.
Nasal klapan üçün burun yan divarının sakit nəfəsalma və daha güclü nəfəsalma zamanı hərəkəti, klapan sahəsinin anatomiyası və digər maneələr araşdırılır. Burun qanadını kənara çəkən sınaqlar əlavə məlumat verə bilər, lakin təkbaşına diaqnostik test sayılmamalıdır. KT müayinəsi hər bir burun tutulması və ya nasal klapan şübhəsində rutin olaraq lazım deyil; konkret göstəriş olduqda istifadə edilir.
Diaqnostikanın məqsədi tıxanıqlığın bir və ya bir neçə səbəbini müəyyən etmək və müalicəni həmin səbəblərə uyğun seçməkdir.
Müalicə variantları
Burun balıqqulaqlarının böyüməsində
- Səbəbin müalicəsi: allergik rinit və digər iltihabi səbəblər olduqda uyğun müalicə seçilir.
- Duzlu məhlul: burun yuyulması bəzi pasiyentlərdə selik və qıcıqlandırıcıların uzaqlaşdırılmasına kömək edə bilər.
- Burun spreyləri: həkim göstərişi ilə intranazal kortikosteroid və ya digər uyğun preparatlar istifadə oluna bilər.
- Cərrahi müdaxilə: düzgün seçilmiş müalicəyə baxmayaraq davam edən tıxanıqlıqda balıqqulaqların həcmini azaltmağa yönələn prosedurlar nəzərdən keçirilə bilər.
Burun açıcı damar daraldıcı spreylərin uzunmüddətli və nəzarətsiz istifadəsi əks-təsirli tutulmaya səbəb ola bilər. Bu preparatları həkim məsləhəti olmadan uzun müddət istifadə etmək olmaz.
Nasal klapan disfunksiyasında
Müalicə problemin sabit darlıq, dinamik çökmə və ya yanaşı anatomik maneə olmasından asılıdır. Xarici burun genişləndiriciləri bəzi insanlarda müvəqqəti rahatlıq verə bilər. Struktur zəiflik və ya ciddi daralma olduqda funksional rinoplastika və ya nasal klapanı dəstəkləyən cərrahi üsullar nəzərdən keçirilə bilər. Dərmanlar selikli qişa şişməsini azalda bilər, lakin qığırdaq və ya yan divar dayağındakı mexaniki problemi aradan qaldırmır.
Balıqqulaq müdaxiləsi ilə nasal klapan rekonstruksiyası eyni əməliyyat deyil. Hansı müdaxilənin lazım olduğu müayinənin nəticəsinə əsaslanmalıdır.
Rinoplastika ilə əlaqəsi
Rinoplastika zamanı burun sümüyü, septum, yuxarı lateral qığırdaqlar və burun ucu strukturlarında edilən dəyişikliklər nasal klapanın ölçüsünə və dayanıqlığına təsir göstərə bilər. Buna görə əməliyyatdan əvvəl nəfəsalma qiymətləndirilməli, əməliyyat zamanı isə hava yolunun dəstəyi qorunmalıdır.
Əgər pasiyentdə nasal klapan zəifliyi varsa, yalnız burunun xarici formasını dəyişmək kifayət etməyə bilər. Bəzi hallarda qığırdaq qreftləri və ya digər dəstəkləyici texnikalar tələb olunur. Bununla belə, qreftin növü və yerləşdirilməsi hər pasiyent üçün eyni deyil və müayinə əsasında planlaşdırılır.
Burun balıqqulaqlarının həcmini azaltmaq da həddindən artıq aparılmamalıdır. Burun balıqqulaqları havanın isidilməsi və nəmləndirilməsində iştirak edir; lazımsız və həddindən artıq toxuma çıxarılması uzunmüddətli quruluq və digər problemlər yarada bilər. Məqsəd normal funksiyanı qoruyaraq hava yolunu yaxşılaşdırmaqdır.
Nələrə diqqət etmək lazımdır?
- Uzun müddət davam edən burun tutulmasını yalnız “burun əti” ilə əlaqələndirməyin; səbəb klapan, septum, rinit və ya bir neçə faktor ola bilər.
- Dərmanlı burun spreylərini, xüsusilə damar daraldıcıları, nəzarətsiz və uzun müddət istifadə etməyin.
- Əməliyyat planı qurulursa, estetik görünüşlə yanaşı burun tənəffüsünün də qiymətləndirilməsini istəyin.
- Burun tutulması ilə yanaşı tez-tez qanaxma, birtərəfli davamlı tutulma, güclü ağrı və ya digər qeyri-adi əlamətlər varsa, tibbi müayinəyə müraciət edin.
Qəfil və ciddi nəfəsalma çətinliyi, güclü qanaxma, göz ətrafında şişkinlik və ya görmə dəyişikliyi kimi əlamətlər təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Tez-tez verilən suallar
Burun əti böyüməsi ilə nasal klapan problemi eyni şeydir?
Xeyr. Burun balıqqulaqları burun boşluğunun yan divarında yerləşən toxumalardır; nasal klapan isə hava yolunun dar və funksional baxımdan vacib sahəsidir. Hər ikisi eyni vaxtda problem yarada bilər.
Burun spreyi nasal klapan problemini müalicə edirmi?
Sprey selikli qişanın şişməsi və rinitə kömək edə bilər, amma qığırdaq dayağının zəifliyi və ya mexaniki daralmanı aradan qaldırmır. Müalicə səbəbə uyğun seçilməlidir.
Burun əti əməliyyatı nəfəsalmanı tam düzəldir?
Yalnız tıxanıqlığın əsas səbəbi balıqqulaq böyüməsidirsə, müdaxilə faydalı ola bilər. Septum əyriliyi, nasal klapan disfunksiyası və ya rinit kimi digər səbəblər də varsa, əlavə müalicə lazım ola bilər.
Nasal klapan problemi rinoplastikadan sonra yarana bilər?
Bəzi hallarda burun skeletində və yan divar dəstəyində dəyişikliklər klapan funksiyasına təsir göstərə bilər. Buna görə əməliyyatdan əvvəl və əməliyyat zamanı funksional dəstəyin qorunması vacibdir.
Nasal klapan problemini evdə müəyyən etmək olar?
Bəzi əlamətlər şübhə yarada bilər, amma evdə özünü yoxlama dəqiq diaqnoz qoymur. LOR və ya burun cərrahının müayinəsi lazımdır.
Nəticə
Burun balıqqulaqlarının böyüməsi və nasal klapan disfunksiyası oxşar burun tutulması yaratsa da, fərqli anatomik problemlərdir və fərqli müalicə tələb edə bilər. Dəqiq diaqnoz üçün burun boşluğu, septum, selikli qişa və klapan sahəsi birlikdə qiymətləndirilməlidir. Rinoplastika planlanarkən estetik dəyişikliklərlə yanaşı burun tənəffüsünün qorunması əsas prioritetlərdən biri olmalıdır.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi müayinəni əvəz etmir. Müalicə qərarı ixtisaslı həkimlə konsultasiyadan sonra verilməlidir. Məqalənin müəllifi Dr Əlif Hüseynzadə MD, PhD
Elmi mənbələr və əlavə oxu
Aşağıdakı keçidlər mövzu üzrə elmi ədəbiyyat axtarışı üçündür. Dərcdən əvvəl konkret məqalələrin müəllifləri, nəşr ili və nəticələri yoxlanmalıdır.